اگر موتور را قلب یک ماشین بدانیم، بدون شک تسمه تایم نبض تپنده آن است. این قطعه ظاهراً ساده و باریک وظیفه حیاتی دارد، هماهنگی دقیق بین میل لنگ سوپاپها و پیستونها. اما تا زمانی که سالم است، معمولا کسی به آن فکر نمیکند. ولی درست زمانی که این قطعه دچار مشکلشده یا پاره گردد، فاجعهای واقعی در موتور رخ میدهد. مثلاً خمشدن سوپاپها، شکستن پیستونها یا حتی از کارافتادن کامل موتور. در این مقاله ما میخواهیم با زبانی ساده و فنی به بررسی ارتباط تسمه تایم با سوپاپها و پیستونها بپردازیم.
نقش تسمه تایم در موتور خودرو
بررسی ارتباط تسمه تایم با سوپاپها و پیستونها را در ادامه انجام میدهیم. تسمه تایم یا Timing Belt قطعهای لاستیکی است که روی دندانههای میل لنگ و میل سوپاپ قرار میگیرد و حرکت آنها را هماهنگ میکند. در سادهترین تعریف میل لنگ نیروی چرخشی تولیدشده توسط پیستونها را منتقلکرده و میل سوپاپ باز و بستهشدن سوپاپها را کنترل میکند. اگر این دو در زمان دقیق با هم هماهنگ نباشد، سوپاپها در یک زمان نامناسبی باز میگردند و ممکن است با پیستونها برخورد کنند. این هماهنگی بسیار حیاتیست. زیرا در هر لحظه از کار موتور، دهها اتفاق در کسری از ثانیه رخ میدهد. تسمه تایم تضمین میکند که پیستونها و سوپاپها در ریتمی دقیق و بی اشتباه کار کنند. به همین دلیل است که به آن تسمه زمانبندی یا کمربند هماهنگی کننده موتور نیز گفته میشود.
تاثیر خرابی تسمه تایم بر سوپاپها و پیستونها
خرابی تسمه تایم معمولاً یکباره اتفاق نمیافتد، بلکه یک فرایند تدریجی است که با چند علامت کوچک آغاز میگردد. وقتی تسمه فرسودهشده، کشش آن کاهش پیداکرده و هماهنگی بین میل لنگ و میل سوپاپ به مرور زمان از بین میرود. این ناهماهنگی موجبشده سوپاپها به موقع باز یابسته نگردند و پیستونها در مسیر نادرست حرکت کنند. در مراحل اولیه ممکن است فقط صدای غیر عادی از جلوی موتور لرزش خفیف یا نوسان دور موتور را تجربه کنید. این علائم کوچک در واقع سیگنالهایی هستند که موتور سعی میکند با آنها هشدار دهد. اگر به این هشدارها توجه نکنید، مرحله بعدی خرابی میتواند موجب برخورد جزئی سوپاپ با پیستونشده و باعث خمش جزئی سوپاپها و کاهش راندمان موتور گردد. با ادامه این روند اگر تسمه تایم همچنان تعویض نگردد، آسیب به پیستونها و سرسیلندر شدت پیدا کرده و هزینه تعمیر به طور چشمگیری افزایش مییابد. استفاده از تسمههای با کیفیت مانند برند ولتک و خرید از مراکز معتبر مثل مرکز پخش کارنیا کمک میکند این فرایند خطرناک کنترلشده و از بروز خسارتهای سنگین جلوگیری گردد.
چرا پاره شدن تسمه تایم خطرناک است؟
در یک موتور سالم، تسمه تایم حرکات میل لنگ و میل سوپاپ را در تناسب کامل نگه میدارد. اما اگر تسمه تایم پاره گردد، این هماهنگی به طور ناگهانی از بین میرود. در نتیجه سوپاپها که معمولاً باز هستند با پیستونهایی که با سرعت بالا در حال حرکتاند، برخورد میکنند. این برخورد در کسری از ثانیه رخ میدهد و معمولاً موجب خمشدن سوپاپها، شکستن پیستونها و در نهایت خرابی کامل سرسیلندر میگردد. در موتورهای اینترفلانس این اتفاق به احتمال زیاد رخ میدهد. زیرا فضای بین سوپاپ و پیستون خیلی کم است. اما در موتورهای غیر اینترفرانس فاصله بیشتری وجود دارد و ممکن است موتور از چنین فاجعهای جان سالم به در ببرد. اما در هر دو حالت پاره شدن تسمه تایم جزو یکی از پرهزینهترین خرابیهای موتور است. اتفاقی که میتوانید با یک سرویس به موقع به راحتی از آن پیشگیری کنید. شما میتوانید تسمه کولر آریسان 1 و تسمه کولر پارس تیوفایو و تسمه کولر پراید یورو ۲ را از کارنیا با بهترین کیفیت خریداری کنید.

ارتباط دقیق تسمه تایم با سوپاپ و پیستون
تسمه تایم چطور با پیستونها و سوپاپها در ارتباط است؟ در واقع تسمه تایم نیروی چرخشی میل لنگ را به میل سوپاپ منتقل میکند و میل سوپاپ نیز با کمک بادامکها، سوپاپهای ورودی و خروجی را در یک زمان مشخص و دقیق باز وبسته مینماید. در همین زمان پیستونها با حرکتی رفت و برگشتی بالا و پایین میروند. بنابرایندر صورتی که تسمه تایم حتی چند دندانه جابجا گردد، سوپاپها و پیستونها در زمان اشتباه به هم میرسند. در نتیجه خورد مستقیم فلز به فلز رخ میدهد و آسیب جدی به موتور خودرو وارد میگردد. به زبان سادهتر تسمه تایم دقیقاً مثل یک رهبر ارکستر موتور عمل میکند که اگر ریتم را اشتباه بزند، کل موسیقی (موتور) از هم میپاشد.
سه نشانه هشدار دهنده قبل از خرابی تسمه تایم
پیش از اینکه تسمه تایم پاره گردد، معمولا علائم هشدار دهندهای دارد که اگر به آنها دقت کنید، میتوانید از آسیب سنگین جلوگیری کنید. توصیه میکنیم این علائم را جدی بگیرید. چون اگر تسمه پاره گردد، دیگر کار از کار گذشته است. این نشانهها عبارتاند از:
- اگر از قسمت جلوی موتور صدای تق تق یا تیک تیک شنیدید، ممکن است نشان دهنده شل شدن یا ساییدگی تسمه تایم باشد.
- اگر هنگام استارت، موتور خودرو ریپ میزد یا در دور آرام لرزش داشت، احتمالا زمانبندی باز و بستهشدن سوپاپها دقیق نیست. پس تسمه تایم دچار مشکلی شدهاست و آن را باید بررسی کنید.
- اگر دور موتور ناپایدار است یا مصرف سوخت خودروی شما بالا رفتهاست، احتمالاً در هماهنگی میل لنگ و میل سوپاپ اختلالی به وجود آمدهاست و ممکن است موتور کارایی خود را از دست دهد. پس این مورد را نیز بررسی کنید.
چه زمانی باید تسمه تایم را تعویض کرد؟
تسمه تایم یک قطعه مصرفی است و عمر محدودی دارد. البته زمان تعویض آن بستهبه نوع خودرو، برند تسمه و شرایط رانندگی متفاوت است. اما بهتر است بین ۶۰ تا ۸۰ هزار کیلومتر تعویض گردد. حتی اگر خودرو این میزان از کارکرد را نداشته باشد، بهتر است پس از گذشت دو سال آن را عوض کنید. عواملی که روی عمر تسمه تایم تاثیر میگذارند عبارتاند از:
- کیفیت تسمه و برند سازنده
- دمای بالای موتور و شرایط محیطی
- نشت روغن یا مایع خنک کننده روی تسمه
- نحوه رانندگی
همیشه همراه با تسمه تایم، هرزگرد، واتر پمپ و… را نیز تعویض کنید. زیرا اگر هر کدام از این قطعات خراب گردند، میتوانند موجب خراب شدن تسمه سالم شوند.
کلام آخر
اکنون بررسی ارتباط تسمه تایم با سوپاپها و پیستونها را به پایان رساندیم. تسمه تایم یک قطعه کوچک است، اما وجود آن بسیار مهم است و پارهشدن ناگهانی این قطعه موجب از بین رفتن هماهنگی سوپاپها و پیستونهاشده و آسیب شدیدی به موتور وارد میسازد. اگر به علائم هشدار دهنده خرابی آن توجه نموده و در فواصل توصیهشده تسمه را تعویض نمایید، میتوانید از هزینههای گزاف و دردسرهای بزرگ جلوگیری کنید.
سوالات متداول
۱ـ آیا همه خودروها در صورت پاره شدن تسمه تایم آسیب میبینند؟
معمولا خودروهایی که موتورهایشان از نوع اینترفرانس است، در خطر جدیتری هستند. اما برای خودروهایی که موتور غیر اینترفرانس دارند، آسیب کمتری رخ میدهد.
۲- از کجا بفهمم تسمه تایم ماشینم چه زمانی باید تعویض گردد؟
در دفترچه راهنمای خودرو معمولاً این موضوع درج شدهاست. به طور میانگین بین ۶۰ تا ۸۰ هزار کیلومتر یا دو سال یک بار بهتر است تسمه تایم را تعویض کنید.
۳- میتوانم به جای تسمه تایم از زنجیر تایم استفاده کنم؟
برخی از خودروها زنجیر تایم دارند، اما تبدیل آن در خودروهایی که با تسمه طراحی شدهاند معمولاً امکانپذیر نیست.
۴- اگر تسمه تایم پاره گردد موتور قابل تعمیر است؟
بله این مورد امکان پذیر است، اما هزینه آن بالاست و گاهی تعمیر به صرفه نیست. خصوصاً اگر سوپاپها و پیستونها صدمه دیدهباشند.